کیومرث

کلود لوی‌استروس، انسان‌شناسِ ساختارگرایِ فرانسوی، اسطوره‌ها را نظام‌هاییِ زبانی-منطقی می‌دانست که از طریقِ تقابل‌هایِ دوگانه، به حلِّ تناقضاتِ بنیادینِ اندیشه‌ی بشری می‌پردازند. از منظرِ لوی‌استروس، اسطوره، «مکانیسمی» است برای میانجی‌گریِ میانِ اضداد؛ اضدادِ ناسازگاری همچون زندگی و مرگ، طبیعت و فرهنگ، و مقدس و نامقدس.
پژوهش‌هایِ انجام‌شده بر اساسِ نظریه‌ی لوی‌استروس نشان می‌دهد که ساختارِ اسطوره‌ی کیومرث بر سه تقابلِ بنیادین استوار است. این سه تقابل، که در لایه‌هایِ گوناگونِ روایت (اوستایی، پهلوی و شاهنامه) قابلِ ردیابی هستند، هسته‌ی مرکزیِ جهان‌بینیِ اساطیریِ ایران را تشکیل می‌دهند.

تقابلِ نخست: مقدس در برابرِ نامقدس

نخستین و بنیادین‌ترین تقابل در اسطوره‌ی کیومرث، تقابلِ «مقدس» و «نامقدس» است. کیومرث، به‌عنوانِ آفریده‌ی اهورامزدا، موجودی است مقدس که از جهانِ مینوی بر زمین فرستاده شده است. در برابرِ او، اهریمن و دیوان، نیروهایی‌اند نامقدس که درصددِ نابودیِ نظمِ مقدسِ آفرینش برمی‌آیند. این تقابل، در تمامیِ لایه‌هایِ روایت، از حمله‌ی اهریمن به کیومرث در بندهش تا نبردِ سیامک با دیو در شاهنامه، به‌صورتِ بنیادین حضور دارد.
پژوهشگران نشان داده‌اند که «تقابلِ گیومرث با اهریمن، بازتابی از تقابلِ خیر و شر است که زیربنایِ تفکّرِ ثنویِ ایرانیان را تشکیل می‌دهد». این تقابل، نه یک تقابلِ ساده‌ی اخلاقی، بلکه یک تقابلِ کیهانی-هستی‌شناختی است که تمامیِ ابعادِ جهانِ مادی و مینوی را دربرمی‌گیرد. کیومرث، در این نبردِ کیهانی، نه به‌عنوانِ یک جنگجویِ صرف، بلکه به‌مثابه‌ی نماینده‌ی تمامیِ انسانیت در برابرِ نیروهایِ اهریمنی، ظاهر می‌شود.

تقابلِ دوم: قدرت در برابرِ افولِ قدرت

دومین تقابلِ بنیادین، تقابلِ «قدرت» و «افولِ قدرت» است. کیومرث در آغاز، در اوجِ قدرت و شکوه است: او نخستینِ پادشاهِ جهان است، «دیهیم بر سر نهاده»، و تمامیِ جانوران، مطیعِ اوامرِ او هستند. اما این قدرت، به‌تدریج، رو به افول می‌نهد: سیامک، پسرِ محبوبِ او، به‌دستِ دیو کشته می‌شود؛ کیومرث در سوگِ او، جامه بر تن چاک می‌زند و آیینِ سوگواری را بنیان می‌نهد؛ و سرانجام، او خود، پس از سی‌سال پادشاهی، از جهان می‌رود و قدرت به هوشنگ، نوه‌ی او، منتقل می‌شود.
این تقابل، از منظرِ ساختارگرایانه، بیانگرِ یک قانونِ بنیادینِ اساطیری است: «نظمِ نخستین، همواره در معرضِ تهدید و فروپاشی است و این فروپاشی، شرطِ پیدایشِ نظمیِ نوین است». به‌عبارتِ دیگر، قدرتِ کیومرث، برای آنکه به قدرتِ هوشنگ و سپس جمشید و فریدون راه یابد، ناگزیر از افول است. این الگو، در اساطیرِ جهان، از «عصرِ طلایی» در اساطیرِ یونان تا «پادشاهیِ آرمانی» در اساطیرِ چین، به‌فراوانی دیده می‌شود.

تقابلِ سوم: طبیعت در برابرِ فرهنگ

سومین و شاید پیچیده‌ترین تقابل، تقابلِ «طبیعت» و «فرهنگ» است. کیومرث، در اسطوره، در مرزِ میانِ این دو قلمرو جای دارد. او در کوه‌ها و غارها زندگی می‌کند، پوستینِ پلنگ می‌پوشد، و با حیواناتِ وحشی در صلح و صفا به‌سر می‌برد — اینها همه، نشانه‌هایی از «وضعِ طبیعی» است. اما در عینِ حال، او نخستینِ کسی است که «دیهیم بر سر می‌نهد»، نظمِ سیاسی را بنیان می‌نهد، و آیینِ سوگواری را پایه‌گذاری می‌کند — اینها همه، نشانه‌هایی از «وضعِ فرهنگی» است.
کیومرث، به‌بیانی، «میانجی» میانِ طبیعت و فرهنگ است؛ موجودی که هنوز کاملاً از طبیعت فاصله نگرفته، اما نخستین گام‌ها را در جهتِ فرهنگ برداشته است. این میانجی‌گری، در اساطیرِ جهان، کارکردیِ اساسی دارد: اسطوره، از طریقِ شخصیت‌هاییِ مرزی همچون کیومرث، تناقضِ ناسازگارِ میانِ طبیعت و فرهنگ را حلّ می‌کند و راهی برای گذار از یکی به دیگری نشان می‌دهد.
مرگ و زندگی: هسته‌ی مرکزیِ تقابل‌ها

در بطنِ هر سه تقابلِ یادشده، یک تقابلِ بنیادینِ دیگر نهفته است که می‌توان آن را «هسته‌ی مرکزی» اسطوره‌ی کیومرث دانست: تقابلِ «مرگ» و «زندگی» (مرگ/نوزایی). پژوهشگران نشان داده‌اند که «دو تقابلِ اصلی در اسطوره‌ی گیومرث، یعنی مرگ/نوزایی و آفرینشِ فراطبیعی/آفرینشِ طبیعی، قابلِ تبیین و تحلیل هستند».
در متونِ پهلوی، مرگِ کیومرث، سرآغازِ زندگیِ نسلِ بشر است: از نطفه‌ی او، مشی و مشیانه پدید می‌آیند و از پیکرِ او، فلزاتِ گوناگون روییده، تمدنِ مادی را ممکن می‌سازند. در شاهنامه، مرگِ سیامک، سرآغازِ آیینِ سوگواری است؛ آیینی که خود، یکی از بنیادهایِ فرهنگِ ایرانی می‌شود. در هر دو روایت، مرگ، نه پایان، بلکه آغازیِ دوباره است؛ مرگی که به زندگیِ نوین می‌انجامد.
این الگویِ «مرگ-زندگی-مرگ-زندگی»، که در اساطیرِ جهان، از اسطوره‌ی اُزیریس در مصر باستان تا اسطوره‌ی مسیح در سنتِ مسیحی، به‌فراوانی دیده می‌شود، بازتاب‌دهنده‌ی یک باورِ کهن‌الگوییِ عمیق است: «چرخه‌ی زندگی، از دلِ مرگ می‌گذرد و حیاتِ نوین، از خاکسترِ حیاتِ پیشین می‌روید». کیومرث، به‌عنوانِ نخستینِ قربانیِ این چرخه، کهن‌الگویی است از «انسانِ فداکار» که مرگِ او، شرطِ بقا و تداومِ زندگیِ جمعی است.